روز روزنامههای مشکیپوش
۲۲ آذر ۱۳۸۴تیتر مطلبی که امروز از من در صفحه رسانه شرق چاپ شده، همین چیزی است که در بالا نوشتهام. اما در روزنامه «روز» اول حذف شده. به نظر من تیتری که خودم زده بودم با هماهنگی آوایی بین روز و روزنامه و ایجاد رزونانس زیباتر بود. خود مطلب هم خیلی جزئی در بعضی جاها ویرایش شده است.
***
نگاهی به نیمصفحه اول روزنامههای ایران در فردای حادثه سقوط هواپیما
روزِ روزنامههای مشکیپوش
علی اکبر قزوینی: کار خبر تعطیلیبردار نیست، حتی اگر خبرنگاری که باید خبر میداده دیگر نباشد. این بار خبرنگارها خود خبر شدند. هواپیمایی که دهها خبرنگار را به نقطهای در جنوب ایران میبرد، اوجنگرفته سقوط کرد تا نیمصفحه اول روزنامههای فردا با خبر مرگ آنها بسته شود. چهارشنبه ۱۶ آذر ۱۳۸۴ در حالی که ابرشهر تهران در محاصره دود و غبارِ آلوده به سختی نفس میکشید و در تعطیلیای ناخواسته به سر میبرد، تقریباً تمام روزنامههای ایران با حجمی از سیاه و تیتر یکِ مرگ بر پیشخوان روزنامهفروشیها ظاهر شدند. مطلب حاضر، مروری است سریع و اجمالی بر نیمصفحه اول تعدادی از روزنامههای آن روز؛ روزی که زیر فشار آن حادثه دلخراش و در پسِ پردهای از اشک، خبر و عکس گرفتن و صفحه بستن و در عین حال به استانداردهای روزنامهنگاری حرفهای وفادار ماندن، نیرویی فراطبیعی میخواست. و البته خبررسانی و روزنامهنگاری هم یعنی همین که زیر شدیدترین فشارهای روحی و در بدترین شرایط هم بتوانی به خودت مسلط شوی و کارت را انجام بدهی…
روزنامه «آفتاب یزد» تیتر «سهشنبه سیاه خبرنگاران» را با روتیتر «با سقوط هواپیمای سی۱۳۰ رقم خورد» برای صفحه اول برگزیده و عکس نسبتاً بزرگی از جستوجوی نیرویهای امدادی و آتشنشانی را در میان آوار و دود کار کرده بود. «آفرینش» اما بزرگترین تیتر صفحه اول را به جمله طولانی «جدول رشتههای تکمیل ظرفیت آزمون ۱۳۸۴ دانشگاه آزاد اسلامی» اختصاص داده و از رنگهای سیاهی که نشانه سوگواری باشد نیز در صفحه اول استفاده نکرده بود. عکس یک آفرینش اما نمایی از محل حادثه از بالا بود که با تیتر «مأموریت ابدی برای خبرنگاران بیبازگشت رقم خورد» همراه شده بود. این تیتر را روتیتر «سقوط یک فروند هواپیمای نظامی در شهرک توحید تهران» تکمیل میکرد. اما در تیتر مورد اشاره، حضور همزمان دو کلمه «ابدی» و «بیبازگشت» بیمورد به نظر میرسد و در مجموع جز اینکه جمله دشوارخوان شده، معنای آن نیز مبهم است. از آنجا که این تیتر در دو سطر کار شده، بخش «مأموریت ابدی برای خبرنگاران» به تنهایی کافی بود و تیتر زیباتر و گویاتری را میساخت.
«ابرار»، «تراژدی رسانهای در تهران» را تیتر یک کرده و چهار عکسِ هماندازه از محل حادثه را زیر آن قرار داده بود. زیر عکسها نیز در نواری سیاه و سرتاسری، از طرف گروه نشریات ابرار این حادثه را تسلیت گفته بود. «اعتماد» لوگویش را سیاه کرده بود تا با «مرگ جانگداز مردان رسانه» همخوانی داشته باشد. زیرتیتر ادیبانه «هنگامه آتش و مرگ در فرودگاه مهرآباد» و جملات دیگری که با حروف درشت اطلاعاتی را درباره جزئیات حادثه میدادند، همچنین تسلیتی از سوی روزنامه بر پیشانی آن، دیگر اطلاعات نوشتاری مربوط به حادثه در نیمصفحه اول اعتماد بودند. عکسهایی از پنج قربانی حادثه و عکس بزرگی از محل سانحه، تصویرهایی بودند که این نوشتهها را همراهی میکردند. «ایران» نیز لوگویش را به رنگ سیاه درآورده و عکس بزرگی از محل حادثه را که دود ناشی از آتشسوزی و خودروهای آتشنشانی در آن هویدا بودند، در کنار تیتر «پرواز آخر» کار کرده بود. «۹۴ خبرنگار، عکاس و پرسنل ارتش در سقوط هواپیما جان باختند» روتیتری برای دادن اطلاعات بیشتر بود و خبر تسلیت رئیسجمهور نیز به عنوان زیرتیتر کار شده بود.
روزنامه «توسعه»، با تیتر «سهشنبه سیاه» این حادثه را توصیف کرده و در صدر روزنامه نیز پیام تسلیت خود را نوشته بود. کادری که لوگوی روزنامه و تیتر و پیام تسلیت را در بر میگرفت سیاه کار شده بود و عکس یک آن نیز (که آینه عکس خبرگزاری فارس بود) تصویر محل حادثه بود با جملهای در زیر آن که خبر از کشته شدن بیش از ۱۱۰ نفر تا لحظه درج خبر میداد. در نیمصفحه اول «جامجم» رنگ سیاه غالب بود. عکسی از ساختمان سوخته و محوطه آن (در حالی که هیچکس در آن به چشم نمیخورد) در یک باکس سیاه کار شده بود؛ و تیتر سفید «پرواز ناتمام خبرنگاران» و روتیتر قرمز «خبر یک حادثه تکراری: سقوط هواپیما و کشته شدن تمام سرنشینان آن» بر بالای آن و هر دو در همان زمینه سیاه، نشسته بود. تیترهای کوچک کنار لوگوی روزنامه هم همگی مربوط به حادثه بودند و در کل تمام نیمصفحه اول جامجم به سانحه سقوط هواپیما اختصاص یافته بود. یک نکته دیگر در مورد عکس جامجم اینکه بر خلاف سایر روزنامهها که اغلب عکسهای خبرگزاریها (و بیشتر از همه فارس) را کار کرده بودند، این عکس را عکاس جامجم گرفته بود و شاید تفاوت نگاه آن [نبودن آدمها در عکس حسی از تنهایی و ترس را القا میکرد] از همین جا ناشی میشد.
«جمهوری اسلامی» ترجیح داده بود صفحه اولش را سیاهپوش نکند، اما با تیتر «رسانهها داغدار شدند» و عکسی از محل حادثه، بخش اصلی نیمصفحه اول را به این سانحه و حواشی آن اختصاص داده بود. «جوان» سیاه شده بود و از «سهشنبه غمبار خبرنگاران» خبر میداد. فضای سفیدِ قابلتوجهی که به تیتر یک و روتیتر اختصاص یافته بود، آنها را بسیار برجسته کرده بود. عکس یک این روزنامه نیز تصویری نزدیک از امدادرسانی در محل حادثه بود که با شش عکس کوچکتر که بهصورت متقارن (سه به سه) در طرفین آن کار شده بودند، همراهی میشد. «خراسان» با همان لوگوی قرمز چاپ شده بود. تیتر یک آن «مأموریت ناتمام خبرنگاران» بود زیرِ دو عکس غیرهماندازه از محل حادثه. «شرق» عکس تمامقد جستوجو در آوار و دودِ محل حادثه را در میان دو ستون باریک طرفین صفحه کار کرده بود، اما حیف که تیتر «پرنده مرگ» زیر نیمتا قرار گرفته بود. لوگوی شرق نیز با جمله «در سوگ خبرنگاران» همراهی شده و به رنگ سیاه درآمده بود. «صدای عدالت» تمام نیمصفحه اول را به عکسی از سانحه اختصاص داده بود که با زاویهای مورب لاشه یکی از موتورهای هواپیما را به تصویر کشیده بود در حالی که نیروهای انتظامی و مردم در سوی دیگر آن ــ در پسزمینه ــ بودند. تیتر یک صدای عدالت به کوتاهیِ آغاز تا پایان سانحه بود: «پرواز آخر»، و زیر آن «آخرین خبر: ۱۱۶ کشته». ترکیب نیمصفحه اول این روزنامه که حتی لوگوی آن را هم داخل عکس برده بود، با چند ضربه کوتاه و سهمگین ــ درست مثل خودِ حادثه ــ خبر از آن میداد. «فرهنگ آشتی» نوار مورب سیاهی را کنار لوگوی خود گذاشته و درست در کنار آن پیام تسلیت خود را نوشته بود. نیمصفحه اول این روزنامه نیز با تمام تیترهای کوچک و بزرگ (جز یک آگهی فروش شترمرغ) کاملاً به اخبار حادثه سقوط تعلق داشت و در یکی از بهترین تیترنویسیها در این خصوص، «سقوط ساعت سیزده» را با روتیتر «نفس پایتخت بند آمد» به عنوان تیتر یک کار کرده بود. عنوان سرمقالۀ کنار آن [طالع این است و این خواهد بود] هماهنگ با این تیتر (و هر دو با اشاره غیرمستقیم به نحس پنداشتن عدد سیزده) نوشته شده و عکس یک آن نیز در تفاوتی آشکار با سایرین، تصویربرداری با چشمان گریان را به تصویر کشیده بود.
روزنامه «قدس» جزء معدود روزنامههایی بود که در آن روز از واژه «شهادت» استفاده کرده و روتیتری با این مضمون را بالای تیتر یک «مرگبارترین پرواز خبر» نوشته بود. این روزنامه عکسی بزرگ را در وسط و دو عکس کوچکتر از حادثه را به صورت متقارن در طرفین آن کار کرده بود. لوگوی قدس و رنگبندی صفحه اول آن اما نشانی از سیاه نداشت. «کار و کارگر» نیز «شهادت جمعی از همکاران و هموطنان عزیز» را تسلیت گفته و تیتر یک «سهشنبه سیاه برای رسانهها» را برگزیده بود. «کیهان» روزنامهای بود که عکاسش در جریان این حادثه جان باخته بود. «رسول ما هم پر کشید…» عنوان یادداشتی سوگوارانه بود در نیمصفحه اول کیهان که با عکسی از «رسول کاظمنژاد» (که دوربین در دست داشت و امتداد نگاهش گویی به ناکجا بود)، بغضهای فروخورده را به قطرات روان اشک بدل میکرد. «جامعه خبری در ماتم» تیتر یک این روزنامه بود، ضمن آنکه نواری سیاه در کنار لوگوی آن چاپ شده بود. زمینه لوگوی «مردمسالاری» سیاه بود و تم سیاه در تمام نیمصفحه اول این روزنامه به چشم میخورد. «۱۳۰ کشته در سقوط سی۱۳۰» گرچه تیتری متقارن و آهنگین بود، اما اطلاعات نادقیق به خواننده میداد. اصل در کار خبررسانی دادن اطلاعات درست و دقیق است و این امر نباید فدای چیزی دیگر ــ حتی آهنگین یا زیبا بودن تیتر ــ شود. تصویری نزدیک از امدادرسانی در پارکینگ ساختمان سوخته، عکسی بود که تیتر یک این روزنامه را همراهی میکرد. «همبستگی» هم لوگویش را سیاه کرده و با تیتر «سقوط مرگبار هواپیمای خبرنگاران و عکاسان» از این حادثه خبر داده بود. عکس یک آن نیز ساختمان سوخته و در محاصره دود را در یک نمای پایین به بالا نشان میداد. «همشهری» نه لوگویش را به رنگ سیاه درآورده و نه از چاپ تصویر گلهای قرمز در باکس سمت راست آن صرفنظر کرده بود. «جامعه خبری عزادار شد» تیتر یک آن بود با روتیتر خشک و بیحس و خیلی مبتدیانه «سقوط هواپیما». ضمن آنکه برای روتیتر از همان فونت تیتر (هر دو «تیتر») استفاده شده بود و تناسب اندازه میان این دو عنصر خبررسان رعایت نشده بود. عکس یک همشهری یک عضو نیروی هوایی را با لباس کادر و بدون کلاه از پشت نشان میداد که به ساختمان سوخته و تخریبشده چشم دوخته بود. یادداشتی سوگوارانه درباره قربانیان حادثه سقوط، از جمله «محمد کربلایی احمد» عکاس این روزنامه، دیگر مطلبی بود که در نیمصفحه اول همشهری به چشم میخورد. «اطلاعات» تنها روزنامهای بود که عصر چهارشنبه منتشر شد. این روزنامه که لوگوی خود را به رنگ سیاه درآورده و یک نوار مورب مشکی را نیز کنار آن چاپ کرده بود، به همین خاطر توانست خبرهای جدیدتری را منتشر کند. روزنامه اطلاعات جمله مقام معظم رهبری در دیدار کارگزاران حج [حادثه غمبار دیروز، کام همه را تلخ کرد] را تیتر یک کرده و دیگر اخبار مربوط به حادثه از جمله زمان تشییع پیکر شهدا را در دل آن کار کرده بود.
اما بپردازیم به روزنامههای خارجیزبان چاپ تهران. روزنامه انگلیسی «ایران دیلی» پیام تسلیتی را در کادری که نوار مورب سیاه داشت، زیر لوگوی روزنامه کار کرده و تیتر «۱۲۰ کشته در سقوط هواپیما در تهران» را برگزیده بود. «ایران نیوز» از رنگ سیاه بیشتر استفاده کرده و عکس و تیتر یک خود به همراه سایر تیترهای مربوط به این خبر را در زمینهای سیاهرنگ کار کرده بود. «سقوط هواپیمای نظامی ۱۱۶ نفر را کشت» تیتر یک این روزنامه بود. «کیهان اینترنشنال» که سیاهوسفید چاپ میشود، با چاپ عکس حادثه و عکسی پرسنلی از «رسول کاظمنژاد»، تیتر «۱۰۶ کشته در سقوط هواپیما در ایران» را با روتیتر «از جمله عکاس کیهان…» کار کرده بود. بهترین تیتر یک روزنامههای انگلیسیزبان اما از آن «تهران تایمز» بود که «Tragedy strikes Tehran» را برگزیده بود. قشنگی این تیتر نشاندن واژههای Tragedy و Strike در کنار هم است که اولی معنای غم و اندوه میدهد و دومی معنای ضربه زدن/اصابت کردن؛ که در مجموع هم بهطور ضمنی به حادثه سقوط اشاره دارد و هم به تراژدیای که در شهر گسترانده است. این تیتر از قابلیتهای زبان انگلیسی استفاده کرده و برای همین نمیتوان آن را عیناً به فارسی برگرداند. سرانجام میرسیم به روزنامه عربیزبان «الوفاق»، که پیام تسلیتی را که با آیه شریفه «انا لله و انا الیه راجعون» آغاز میشد در باکسی در سمت چپ لوگوی خود نوشته و در تیتر یک و روتیتر طولانی خود، خبر این حادثه را (با اشاره به تعداد کشتهها و حضور خبرنگاران و عکاسان در میان آنها) برجسته کرده بود.
***
نسخه چاپی: شرق، سهشنبه ۲۲ آذر ۱۳۸۴
